خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )
17
بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )
3 - آشنايى با اين مطلب كه چه تصرف و عملى بر روى يك معنى ما را به مطلوب رهنمون مىشود و چگونه تصرفى ما را از رسيدن به مطلوب بازمىدارد يا اگر ما را به مطلوب برساند آنگونه كه شايسته است ، نيست . در صناعت منطق علاوه بر آگاهى از موارد فوق ، ملكه شدن اين آگاهىها ضرورى است . يعنى كسى منطقى است كه بدون اندك درنگ و تأمل بتواند گونههاى مختلف معانى را بشناسد و توانايى انواع تصرفات را داشته باشد ، تا اولا بتواند به علوم مختلف دست يافته و ثانيا از گمراهى و سرگردانى در امان باشد و بالأخره بتواند لغزشهاى گمراهان را درك كند . البته آنچه در اينجا بيان شد ، اشارهاى به تصور ماهيت علم منطق و بيان كوتاهى از فوايد آن بود و درك عمق اين مطلب پس از اتمام تحصيل منطق ممكن خواهد بود . از آنجا كه شناخت امور مركب ( مؤلّفات ) بدون آگاهى از مفردات و اجزا امكان ندارد و نيز رسيدن به معانى بدون آگاهى بر احوال الفاظ مقدور نيست ، بايد بحث خود را از حالات مفردات و چگونگى دلالت الفاظ بر معانى آغاز كنيم و پس از آن در مقصدهاى مختلف اين علم سخن خواهيم گفت . بهطور كلى اين علم مشتمل بر نه مقاله است . « 1 »
--> ( 1 ) - فنون حكمت ميزانيه را به نه قسمت كردهاند و هريك از آن فنون را كتابى است كه به تدوين يكى از حكما مدوّن است و هريك از آن كتب را اسمى است يونانى بدينقرار : كتاب اول : ايساغوجى ، كه فرفوريوس مدوّن نموده و در او بيان مىشود معانى الفاظى كه در محاورات ارباب قسطاس مرسوم و مصطلح است ، چون كلى و جزئى ، و مشكك و متواطى ، و جنس و فصل و خاصه و عرض عام و امثال اينها از ساير الفاظ كه به محاورات ميزانيين به حسب اصطلاح ايشان اختصاصى دارد . كتاب دوم : قاطيغورياس كه او را با ساير فنون ارسطاطاليس خود مدوّن فرموده و در او بيان مىشود معانى مفردهء ذاتيه ، و جملهء موجودات امكانيه را شامل و به اجناس عاليه و مقولات عشره معروف و موسومند ، ليكن بيان اين معانى در اين كتاب نه به آن جهت باشد كه موجودند يا معدوم ، بلكه به آن جهت بود كه صالح ايصال ديگر معانىاند و به اينجهت باشد كه شرح اسماى آنها را نيز در همين كتاب كنند . كتاب سوم : بارى ارمينياس ، و بيان مىشود در او از كيفيت تركيب معانى مفرده به نهج ايجاب و سلب تا به آن تركيب قضيه حاصل شود .